PL|
Produkty i usługi
Wybierz stronę
Produkty i usługi O PWPW Nowe technologie Informacje i ogłoszenia Kontakt Newsletter top
Archiwum
Banknoty kolekcjonerskie jako możliwość testowania nowych rozwiązań

Emitowane przez Narodowy Bank Polski banknoty kolekcjonerskie nie tylko są atrakcyjne graficznie, ale też zawierają nowe i interesujące rozwiązania technologiczne. Możliwość zdobycia doświadczenia w produkcji niskonakładowej zanim pojawi się konieczność zastosowania danego rozwiązania w banknotach obiegowych stanowi istotną wartość dla producenta.

Polskie banknoty kolekcjonerskie są to znaki pieniężne, których emitentem jest Narodowy Bank Polski (NBP). Banknoty te są emitowane głównie z myślą o kolekcjonerach i numizmatykach.

Banknoty kolekcjonerskie zwykle emitowane są z okazji ważnych wydarzeń lub też upamiętniają wybitne postaci, autorytety i ich rolę w historii Polski i Polaków1. Producentem banknotów kolekcjonerskich jest Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych (PWPW), która drukuje polskie banknoty i dokumenty od blisko stu lat.

Dla producenta wykonanie przygotowalni poligraficznej, a następnie druk banknotów wiążą się z możliwością przetestowania i sprawdzenia w produkcji stosunkowo niskonakładowej różnego rodzaju zabezpieczeń i rozwiązań technologicznych, które w następnej kolejności mogą zostać zaimplementowane w banknotach obiegowych.

Na zlecenie Narodowego Banku Polskiego PWPW S.A. wyprodukowała dotychczas osiem banknotów kolekcjonerskich. Pierwszym w historii polskim banknotem kolekcjonerskim był walor wykonany i wyemitowany w roku 2006 z okazji 28. rocznicy wyboru Karola Wojtyły na papieża. Na banknocie widnieje Jan Paweł II. Kolejne banknoty upamiętniają:

  • 90. rocznicę odzyskania niepodległości przez państwo polskie (2008),
  • 200. rocznicę urodzin Juliusza Słowackiego (2009),
  • 200. rocznicę urodzin Fryderyka Chopina (2010),
  • 100. rocznicę przyznania Nagrody Nobla w dziedzinie chemii Marii Curie-Skłodowskiej (2011),
  • 100. rocznicę utworzenia Legionów Polskich (2014),
  • 600. rocznicę urodzin Jana Długosza (2015),
  • 1050. rocznicę chrztu Polski (2016).

Każdy z wymienionych banknotów kolekcjonerskich ma zaimplementowane różne zabezpieczenia – nowatorskie na miarę czasów, w jakich został wyprodukowany.

W niniejszym artykule chciałabym szczegółowo zaprezentować trzy banknoty kolekcjonerskie wyemitowane w latach 2014–2016. Banknoty te zawierają liczne ciekawe zabezpieczenia, które zostały zastosowanie po raz pierwszy. Dzięki temu producent pozyskuje wiedzę i doświadczenie, które może wykorzystać i zaoferować w innych produktach, na przykład eksportowych.

BANKNOT 100. ROCZNICA UTWORZENIA LEGIONÓW POLSKICH

Jest to pierwszy polski banknot kolekcjonerski wykonany na podłożu innym niż papier – w tym przypadku było to podłoże polimerowe. Autorem projektu banknotu jest Andrzej Heidrich.

Banknot został stworzony na podstawie niewykorzystanego wcześniejszego projektu tego samego autorstwa. Pierwotnie miał to być banknot o nominale 5 000 000 zł zamykający serię WIELCY POLACY. Jednak po przeprowadzeniu przez NBP denominacji w 1995 roku do obiegu wprowadzono nową serię, również zaprojektowaną przez Andrzeja Heidricha – WŁADCY POLSKI. W ten sposób banknot z Józefem Piłsudskim trafił na wiele lat do archiwum.

Coraz powszechniejsze stosowanie podłoża polimerowego do druku banknotów spowodowało, że w Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych rozpoczęto prace związane z przygotowaniem do druku banknotów na tym podłożu. Ich efektem było uzyskanie w 2013 roku certyfikatu uprawniającego do druku banknotów na podłożu polimerowym Guardian®. W ten sposób PWPW S.A. dołączyła do elitarnego grona. Poza Wytwórnią certyfikat taki posiada 13 drukarń na świecie2. W ramach testów zostały wykonane dwa banknoty promocyjne, dlatego po pozyskaniu tych doświadczeń uznano, że można zaproponować NBP emisję banknotu kolekcjonerskiego na tego rodzaju podłożu. NBP podjął decyzję o emisji w roku 2014 banknotu kolekcjonerskiego upamiętniającego 100. rocznicę utworzenia Legionów Polskich, w oparciu o niewykorzystany projekt Andrzeja Heidricha.

Prace rozpoczęły się jesienią 2013 roku. Nad dostosowaniem projektu – we współpracy z dostawcą podłoża – pracował cały zespół projektantów Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych – Justyna Kopecka, Agnieszka Próchniak, Paweł Kosiński i Krystian Michalczuk. Nadzór autorski nad projektowaniem sprawował sam Andrzej Heidrich. Dostosowanie tradycyjnego w formie projektu do wymagań podłoża polimerowego okazało się bardzo trudne. Wyzwanie polegało na tym, że z jednej strony trzeba było zachować jak najwięcej elementów pierwotnego projektu, z drugiej strony zaś zastosować najnowocześniejsze zabezpieczenia przewidziane dla banknotów polimerowych, takie jak Latitude® czy Metalix®. Na podłożu polimerowym nie używa się znaków wodnych, inne są też wymagania kolorystyczne w związku z różnicą w przezroczystości podłoża. Zasadnicza zmiana polegała na wprowadzeniu – w miejsce pierwotnie przeznaczone na znak wodny – przezroczystego okienka (Latitude®) z hologramem przedstawiającym wizerunek Belwederu. Na stronie przedniej banknotu zastosowano zabezpieczenia charakterystyczne dla podłoża polimerowego – zmienny optycznie efekt Aurora® oraz efekt metaliczny w podłożu polimerowym Metalix®. Logo Narodowego Banku Polskiego zostało wydrukowane złotą farbą stalorytniczą. Zmienił się nominał banknotu – z 5 000 000 zł na 20 zł. Centralną częścią projektu pozostał portret Marszałka Józefa Piłsudskiego, który wydrukowany został techniką stalorytniczą. Warto podkreślić, że po raz pierwszy w przypadku polskich banknotów kolekcjonerskich ryt do druku stalorytniczego nie został wykonany ręcznie, ale w całości komputerowo z użyciem technologii Direct Laser Engraving3. Twórcą rytu był Krystian Michalczuk.

W tym banknocie zastosowano również zabezpieczenie Shadow Image®, które daje efekt przypominający znak wodny oraz zabezpieczenia stosowane tradycyjnie także na podłożu papierowym, takie jak mikrodruki pozytywowe i negatywowe, tła giloszowe czy numeracja drukowana techniką typograficzną. Numeracja w kolorze czerwonym widoczna jest również w świetle UV. Niektóre elementy offsetowe wykonano za pomocą specjalnego rastra.

Banknot ten w 2015 roku został wyróżniony dwiema prestiżowymi nagrodami: na konferencji PAN EUROPEAN HIGH SECURITY PRINTING w Budapeszcie otrzymał tytuł „Banknote of the Year” dla najlepszego banknotu w regionie wprowadzonego do obiegu w roku 2014 oraz na międzynarodowej CURRENCY CONFERENCE w kanadyjskim Vancouver został uznany za „Best Collector Banknote”.


Ryc. 1. Banknot 100. ROCZNICA UTWORZENIA LEGIONÓW POLSKICH

BANKNOT 600. ROCZNICA URODZIN JANA DŁUGOSZA

Banknot ten, tak jak poprzedni, ma wartość nominalną 20 zł. Został zaprojektowany przez Andrzeja Heidricha, natomiast ryty stalorytnicze wykonali projektanci z Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych. Justyna Kopecka wykonała ryt wizerunku katedry na Wawelu na odwrotnej stronie banknotu, a Krystian Michalczuk sporządził ryt portretu Jana Długosza na przedniej stronie. Dodatkowo w wykonanie prac projektowych zaangażowani byli Agnieszka Próchniak i Paweł Kosiński odpowiedzialni za przygotowanie teł giloszowych w banknocie.

Jest to pierwszy w Polsce i jeden z niewielu na świecie banknot, w którym część elementów została naniesiona techniką grawerowania laserowego. Dotychczas technika ta wykorzystywana była w PWPW na szeroką skalę do personalizacji dokumentów na podłożu poliwęglanowym lub na laminacie poliwęglanu z papierem. Jednak dopiero wykonanie banknotu kolekcjonerskiego upamiętniającego 600. rocznicę urodzin Jana Długosza na specjalnym papierze do grawerowania laserowego pozwoliło na zastosowanie techniki grawerowania laserowego i zaprezentowanie jej na dużo większą skalę. Grawerowanie laserowe polega na wypaleniu laserem w papierze określonych elementów, co powoduje powstanie obrazu wyczuwalnego dotykiem. Obraz jest dodatkowo wzmocniony w prześwicie, ponieważ laser pozostawia ślad nie tylko na powierzchni papieru, ale również w jego strukturze. Zastosowanie tej techniki w standardowym papierze banknotowym nie jest możliwe. Natomiast opracowany i opatentowany przez PWPW S.A. papier do grawerowania laserowego tzw. LEAP® (Laser Engravable Anti-couterfeiting Paper) daje takie możliwości.4

Techniką grawerowania laserowego wykonano w tym banknocie następujące elementy:

  • numerację – dzięki technice grawerowania laserowego numeracja została umieszczona w niestandardowym położeniu, dodatkowo jest wyczuwalna dotykiem (stosowana zwykle w banknotach technika typograficzna pozwala na druk numeracji wyłącznie w położeniu poziomym lub pionowym),
  • element graficzny – wypukły witraż widoczny na odwrotnej stronie banknotu,
  • dwuwymiarowy kod 2D typu Data Matrix – na przedniej stronie banknotu.

W związku z zastosowaniem specjalnego podłoża pozwalającego grawerować laserowo, postanowiono dodatkowo uatrakcyjnić banknot i wkomponować w jego projekt dość nietypowe rozwiązanie dla tego rodzaju druków – wspomniany wyżej dwuwymiarowy kod graficzny 2D typu Data Matrix. Kod, zeskanowany za pomocą specjalnej aplikacji zainstalowanej w urządzeniu mobilnym (np. smartfonie), przekierowuje posiadacza banknotu na stronę internetową http://dlugosz.nbp.pl/. Można na niej znaleźć m.in. informacje na temat samego banknotu, jego zabezpieczeń, jak również procesu produkcji. To pierwsza witryna tego typu, która powstała z myślą o kolekcjonerach banknotów. Została przygotowana przez NBP w ścisłej współpracy z PWPW S.A.

Na stronie, oprócz informacji na temat postaci Jana Długosza, umieszczono również animację, dzięki której kolekcjoner dowiaduje się, jakiego typu zabezpieczenia zostały zastosowane w banknocie, który trzyma w ręku. Przedstawiono tam w powiększeniu większość zabezpieczeń banknotu, w tym te, których nie dostrzeżemy gołym okiem. Ich zlokalizowanie ułatwia interaktywny projekt, dzięki któremu możemy dowiedzieć się, gdzie dokładnie znajdują się poszczególne elementy. Dodatkowo można obejrzeć banknot w powiększeniu, w świetle przechodzącym i UV. A po wpisaniu numeru swojego waloru, kolekcjoner może go zobaczyć na ekranie. Dosyć dokładnie został opisany również proces produkcji banknotu w PWPW. Jedną z najbardziej atrakcyjnych funkcjonalności strony jest prezentacja, która pokazuje kolejne etapy powstawania banknotu – od przygotowania projektu graficznego, przez produkcję papieru z nitką zabezpieczającą i znakiem wodnym, po druk.

Wspomniany już wygrawerowany laserowo kod 2D w połączeniu ze stroną internetową stanowi dodatkowy element zabezpieczający. Kod zawiera informacje o numerze banknotu, oryginalny walor przekierowuje nas na witrynę, gdzie zobaczymy banknot z identycznym numerem. Z punktu widzenia rozwoju rynku kolekcjonerskiego warto wspomnieć także o tym, że dedykowana banknotowi strona pozwala też na przejście do sklepu internetowego Narodowego Banku Polskiego, w którym można kupić inne, wyemitowane wcześniej polskie banknoty kolekcjonerskie5.

Dodatkowo w banknocie zostały zaimplementowane inne zabezpieczenia: zatopiona w papierze nitka zabezpieczająca z napisem 20 zł oraz znak wodny przedstawiający orła.

Warto podkreślić, że w walorze z Janem Długoszem jako jednym z nielicznych banknotów większość elementów została wydrukowana w technice stalorytniczej. Na stronie przedniej niemal wszystkie elementy, a więc portret, mikrodruki, napisy, podpisy, nominały 20 zł zostały wykonane techniką stalorytniczą, poza elementem recto-verso w dacie 1415, który wydrukowano techniką offsetową, oraz numeracją naniesioną techniką grawerowania laserowego.

Na odwrotnej stronie banknotu również większość elementów wykonano techniką stalorytniczą: wizerunek katedry na Wawelu, mikrodruki, tło giloszowe, napis Narodowy Bank Polski i nominał 20 zł w prawym górnym rogu. Jedynie herb WIENIAWA i recto-verso w dacie 1415 zostały naniesione techniką offsetową, zabezpieczenie SPARK w dolnym nominale 20 zł techniką sitodrukową a wizerunek witrażu – wspomnianą już techniką grawerowania laserowego.

W banknocie zastosowano również farby widoczne jedynie w świetle UV. Na stronie przedniej w obszarze lewej karty księgi znajduje się cytat z KRONIKI Jana Długosza w języku łacińskim. W tłumaczeniu Wandy Semkowicz-Zarembiny cytat brzmi: Znajomość przeszłości oraz spraw, jakie rozgrywały się wewnątrz i na zewnątrz kraju, równa jest cnocie i mędrcy uważają historię za mistrzynię życia. Dodatkowo w świetle UV widoczny jest logotyp NBP na stronie odwrotnej banknotu.

Dzięki zastosowaniu w powyższym banknocie specjalnego podłoża do grawerowania laserowego otrzymano ciekawe możliwości zastosowania innych niestosowanych dotąd w banknotach kolekcjonerskich rozwiązań i zabezpieczeń, takich jak kod 2D czy niestandardowa numeracja.


Ryc. 2. Banknot 600. ROCZNICA URODZIN JANA DŁUGOSZA

BANKNOT 1050. ROCZNICA CHRZTU POLSKI

Banknot kolekcjonerski z okazji rocznicy chrztu Polski o wartości nominalnej 20 zł został wyemitowany 12 kwietnia 2016 roku. Zaprojektował go pracownik Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych Krystian Michalczuk. Autorami rytów stalorytniczych są wspomniany Krystian Michalczuk oraz Przemysław Krajewski, natomiast Paweł Kosiński odpowiedzialny był za przygotowanie teł giloszowych w banknocie.

Walor ten wykonano na tradycyjnym podłożu banknotowym – papierze z bawełny. Pod względem rozmiaru jest to największy polski banknot kolekcjonerski: 144 x 77 mm.

Na przedniej stronie banknotu widnieją wykonane w technice stalorytniczej portrety pary książęcej: Mieszka I i Dobrawy zaczerpnięte z POCZTU KRÓLÓW I KSIĄŻĄT POLSKICH Jana Matejki. Przy lewym ramieniu Mieszka I widnieje relikwiarz w kształcie krzyża – STAUROTEKA LEDNICKA – wykonana techniką specjalnego rastra w stalorycie. Przy przedramieniu Dobrawy można dostrzec efekt kątowy w postaci pojawiających się dwóch liczb: 966 i 2016.

Zarówno w wielotonowym znaku wodnym z filigranem, jak i nad głową Dobrawy widnieje jeleń pośród wici roślinnej. Motyw ten pochodzi z bordiury drzwi katedry gnieźnieńskiej. Jeleń to starochrześcijański wróg węży, który czując nadchodzącą starość własnym oddechem wyciąga gada z nory, a gdy zostaje ukąszony i czuje jad rozchodzący się po ciele, wówczas pije źródlaną wodę, linieje ze starej sierści, młodnieje i odradza się do nowego życia. Woda symbolizuje wodę chrzcielną, natomiast jeleń – odrodzonego mocą chrztu chrześcijanina6.

Wspomnianego jelenia otoczonego motywem roślinnym wraz z kielichem i nominałem można ujrzeć, patrząc na banknot pod ostrym kątem, w elemencie optycznie zmiennym w postaci transparentnego hologramu będącego połączeniem zabezpieczeń DID™ Wave i DID™ Virtual.

Na odwrotnej stronie banknotu znajduje się wizerunek gotycko-barokowej katedry gnieźnieńskiej wykonany w technice offsetowej. Plan katedry, widniejący zarówno na przedniej, jak i odwrotnej stronie banknotu, stanowi zabezpieczenie recto-verso. Obok katedry znajduje się kielich królewski, również wykonany w offsecie, oraz – po raz pierwszy zastosowana w banknocie kolekcjonerskim – szeroka nitka okienkowa Active. Jest to nitka o zaawansowanej konstrukcji łącząca najnowszą technologię soczewkową z nadrukowanym układem bardzo cienkich linii. Taka kombinacja daje bardzo wyraźny i trudny do podrobienia efekt zmienności – w tym wypadku zmienia się nadruk na nitce.

Ponadto w lewym górnym rogu banknotu znajduje się atrakcyjny wizualnie element zabezpieczający Sparklive® wykonany magnetyczną farbą zmienną optycznie, w postaci głowicy kolumny romańskiej. Jest to pierwszy w Polsce i jeden z pierwszych na świecie banknotów zawierających Sparklive®.

W banknocie zastosowano również mikrodruki pozytywowe i negatywowe, tła giloszowe, a także widoczne tylko w świetle UV elementy, takie jak napis 1050. rocznica chrztu Polski, wizerunek STAUROTEKI LEDNICKIEJ oraz obie numeracje.

W tło offsetowe na przedniej i odwrotnej stronie banknotu został wkomponowany tekst w języku łacińskim pochodzący z dokumentu DAGOME IUDEX, w którym to Mieszko oddaje państwo polskie w opiekę Stolicy Apostolskiej.


Ryc. 3. Banknot 1050. ROCZNICA CHRZTU POLSKI

ZAKOŃCZENIE

Jak pokazują powyższe przykłady, w każdym z zaprezentowanych banknotów pojawiła się możliwość zastosowania i wykonania podczas produkcji nowych rozwiązań technologicznych czy też nowych produktów stanowiących zabezpieczenia. W ten sposób emitowane przez Narodowy Bank Polski banknoty kolekcjonerskie nie tylko są atrakcyjne graficznie, ale też zawierają nowe i interesujące z technicznego punktu widzenia rozwiązania. Możliwość zdobycia takiego doświadczenia w produkcji niskonakładowej zanim pojawi się konieczność zastosowania danego rozwiązania w banknotach obiegowych stanowi istotną wartość dla producenta. Z drugiej strony, wiedza i doświadczenie zdobyte podczas pracy przy testowaniu nowych możliwości zwiększają wachlarz propozycji dla nowych, potencjalnych klientów, także tych pochodzących z innych krajów.

Iwona Burczyńska-Bogdańska


3 Na podstawie: J. Dziemidowicz, Pierwszy polski banknot polimerowy, cz. II, „Człowiek i Dokumenty” 2014, nr 35.
4 Na podstawie: T. Golinski, Laserowa pieczęć na papierze zabezpieczonym, „Człowiek i Dokumenty” 2011, nr 22.
5 I. Burczyńska-Bogdańska, Banknot na miarę XXI wieku, „Człowiek i dokumenty” 2015, nr 35.


« powrót
Wydrukuj stronę Wersja do druku