PL|
Produkty i usługi
Wybierz stronę
Produkty i usługi O PWPW Nowe technologie Informacje i ogłoszenia Kontakt Newsletter top
Archiwum
Pasjonująca historia złotego polskiego

Nasza narodowa waluta, czyli złoty polski legitymuje się intrygującym rodowodem. Historia przyjęcia tej nazwy jest niezwykle ciekawa i niemająca sobie podobnych w żadnym innym kraju europejskim.

Przypomnijmy zatem dzieje polskiego pieniądza, poczynając od okresu najbliższego nam współczesnym, tj. roku 1918. Oto wskutek zakończenia I wojny światowej po 123 latach niewoli zaistniały dogodne polityczne warunki do powstania niepodległej II Rzeczypospolitej i jej KONSTYTUCJI ustanowionej przez Sejm (w 1921 r.). Owo niezwykłej wagi wydarzenie miało nie tylko charakter przełomu politycznego i gospodarczego, lecz także olbrzymi wydźwięk społeczny. Odżyły nadzieje na lepsze jutro, wróciła wiara w budowę własnego domu i samostanowienie. Wydarzeniem, które wspomogło to pozytywne nastawienie narodu polskiego okazała się reforma Władysława Grabskiego z 1924 roku przywracająca rangę złotemu. Pierwszy raz w historii Rzeczypospolitej nastąpiła, trwająca nieprzerwanie do dziś, już 92 lata, era złotego.

Należy przy tym zwrócić uwagę na fakt, że niejako „w spadku” (choć niechcianym) po trzech zaborcach odziedziczyliśmy różne systemy prawne, celne, podatkowe, obyczaje handlowe, wreszcie systemy pieniężne obowiązujące na terenach byłych zaborów. W tym markę polską z obszaru dawnego Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego, która stała się prawnym środkiem płatniczym1. Tak więc pozostały liczne problemy związane z tą różnorodnością, z którymi nowo powstała II RP musiała się zmierzyć. Z tychże m.in. powodów był to niezwykle trudny okres dla młodego państwa polskiego. Powoli też zaczął wyłaniać się kryzys związany z podjęciem przez państwo wysiłku na rzecz odbudowy gospodarki, finansów czy powołania własnych sił zbrojnych, i tym podobnych zadań.

Po odzyskaniu niepodległości dla niezbędnego uporządkowania systemu walutowego przyjęto jako pierwszą obowiązującą w II RP walutę – markę polską (mkp), która od 1920 roku stała się prawnym środkiem płatniczym na obszarze całego kraju2 (o nominałach od 1 mkp do 10 000 000 mpk). Jej emitentem oraz instytucją odpowiedzialną za emisję tychże walorów była Polska Krajowa Kasa Pożyczkowa (PKKP). W emisji tej znalazły się również banknoty projektu Adama Półtawskiego. PKKP, założona jeszcze przed odzyskaniem niepodległości, z konieczności przejęta przez polskie władze od zaborców, stanowiła jednocześnie instytucję tymczasową, odgrywającą swoją rolę do momentu zastąpienia marki polskiej przez złotego. Ta pierwsza waluta zaraz po pojawieniu się w obiegu w zawrotnym tempie zaczęła tracić na wartości, wymuszając dodruk coraz to wyższych nominałów sięgających 10 milionów marek (fot. 1) w szczytowym okresie szalejącej inflacji. Dobrze opisywała tę gigantyczną inflację ówczesna prasa, donosząc od czasu do czasu o przypadkach płacenia za jedną transakcję workami pieniędzy, czyli kilogramami zadrukowanego, pozbawionego wartości papieru.


Fot. 1. Ostatni banknot tej emisji o nominale 10 000 000 mkp z datą 20 listopada 1923 r. wydrukowany w Bydgoszczy (PZG)


Fot. 2. Banknot o nominale 500 mkp z datą 15 stycznia 1919 r. wydrukowany w Wiedniu

Dodać należy, iż niemal od momentu odzyskania niepodległości rozważano reformę pieniężną z nowym, silnym pieniądzem polskim. Aby jednak zrealizować ten szczytny cel, zaistniała potrzeba zwrócenia się o pomoc do społeczeństwa, odwołania się do jego poczucia obywatelskości. Z tą też myślą, za pośrednictwem specjalnego DEKRETU (z dnia 29 stycznia 1919 r.)3 Naczelnik Państwa Józef Piłsudski zwrócił się z apelem do Polaków. Dzięki ofiarności i hojności rodaków na rzecz Skarbu Państwa, jego skarbce z wolna poczęły wypełniać się srebrem, złotem i innymi kosztownościami. Owe zgromadzone „dobra” stały się podwalinami przyszłej reformy walutowej i powołania Banku Polskiego. Zanim jednakże do tego doszło, pojawił się pierwszy „banknot” (bilet PKKP) o nominale 500 marek polskich. Wyemitowany został przez wspomnianą Polską Krajową Kasę Pożyczkową, opatrzony był datą 15 stycznia 1919 r., a wprowadzony do obiegu 11 lutego 1919 r. (fot. 2).


Fot. 3. Dekret z dnia 5 lutego 1919 r. nadający walucie polskiej nazwę „lech”

Już wtedy w sejmie i poza nim toczono zażarte dysputy wokół nazwy przyszłej nowej waluty polskiej. Ścierały się różne przekonania polityczne i namiętności. Wśród licznych pomysłów oprócz „złotego” pojawiły się też nazwy „lech” oraz „pol”.

Dekret o przyjęciu dla nowej polskiej waluty nazwy „lech”4 podpisali (5 lutego 1919 r.) Naczelnik Państwa Polskiego Józef Piłsudski, Prezydent Rady Ministrów Ignacy Jan Paderewski i ówczesny Minister Skarbu Józef Englich (fot. 3).


Fot. 4. Ustawa z dnia 28 lutego 1919 r. nadająca walucie polskiej nazwę „złoty” i anulująca dekret z nazwą „lech”

Wywołało to prawdziwą burzę gorących dyskusji i doprowadziło niemalże do konfliktu sejmowego. Aby zakończyć przedłużające się spory, podjęto rezolucję o powstaniu nowej ustawy o wprowadzeniu „złotego” jako przyszłej polskiej waluty. Nastąpiło to po upływie trzech tygodni od podpisania przywołanego wyżej dekretu, 28 lutego 1919 r. USTAWA O ZŁOTYM5 (fot. 4) podpisana została również przez Ignacego Jana Paderewskiego (w tym samym roku podał się do dymisji) i Józefa Englicha oraz Marszałka Wojciecha Trąmpczyńskiego, który swój podpis złożył w miejscu Naczelnika Państwa. Równocześnie ustawa odwoływała poprzedni dekret.

Wymieniona data – 28 lutego 1919 r. – stała się niezwykle ważna dla historii wolnej i niepodległej II Rzeczypospolitej, związana jest bowiem z polskim „złotym” będącym niejako symbolem odzyskanej niepodległości. Od uchwalenia tej przełomowej ustawy minęło 97 lat, o czym warto pamiętać.


Fot. 5. Banknot o nominale 10 zł z antydatą 28 lutego 1919 r. wydrukowany we Francji

Równolegle z funkcjonowaniem na rynku emisji banknotów markowych, zlecono z pewnym wyprzedzeniem druk nowych pieniędzy papierowych – złotowych – z datą 28 lutego 1919 r. we Francji6 (fot. 5; wprowadzony do obiegu 28 kwietnia 1928 r.) oraz w Anglii7 (fot. 6; wprowadzony do obiegu 28 kwietnia 1924 r.) – oba z antydatą. W uzupełnieniu należy dodać, iż banknoty tej emisji o nominałach od 1 złotego do 50 złotych drukowano w Paryżu, pozostałe zaś powstały w Londynie.

Nowe polskie pieniądze papierowe musiały być lepiej zabezpieczone i, co nie mniej ważne, opatrzone wizerunkami wybitnych Polaków. Takich możliwości technicznych nie było wówczas w kraju, z braku wyspecjalizowanego wytwórcy. Emitentem banknotów został formalnie jeszcze nieistniejący wtedy Bank Polski (BP). Ze względu na olbrzymi deficyt budżetowy i gwałtownie postępującą inflację spowodowaną m.in. wojną polsko-rosyjską 1920 r., sprawą nadzwyczaj ważną stało się zaradzenie tym problemom. Dodać należy, iż w połowie lat dwudziestych, w okresie ogólnie narastającego kryzysu, postępująca inflacja w roku 1924 przeszła w hiperinflację. Wtedy też wprowadzenie reformy walutowej, na którą czekano aż pięć lat, stało się bezwzględną koniecznością.


Fot. 6. Banknot o nominale 500 zł z antydatą 28 lutego 1919 r. wydrukowany w Anglii

Prezydent RP, Stanisław Wojciechowski, desygnując na stanowisko premiera w 1923 r. Władysława Grabskiego, powierzył mu także misję utworzenia nowego rządu. Grabski, będąc przy tym sprawnym politykiem, otrzymał również tekę ministra skarbu. Z jego inicjatywy utworzono Bank Polski.

Powołane do życia 25 stycznia 1919 r. Państwowe Zakłady Graficzne (PZG), zarządzane przez dyr. inż. Aleksandra Tupalskiego, miały skupiać pod jednym szyldem najlepszych krajowych specjalistów z różnych drukarń, głównie warszawskich. Zanim mogły one jednak rozpocząć druk banknotów, ich wykonywanie zlecano wielu prywatnym drukarniom. Wśród nich prym wiodła największa w kraju drukarnia B. Wierzbickiego w Warszawie oraz kilka pomniejszych8. Nie były one jednak odpowiednio do tego przygotowane, zarówno pod względem technologicznym, jak i zabezpieczania samego procesu druku oraz innych niezbędnych operacji technicznych, a także ochrony zakładów. Zdarzały się przypadki kradzieży.


Fot. 7. Banknot o nominale 1 zł datowany na rok 1831 wydrukowany w Warszawie

W związku z pilną potrzebą posiadania jednej, stworzonej specjalnie na potrzeby Banku Polskiego instytucji zajmującej się drukiem pieniędzy papierowych oraz realizowaniem zamówień państwowych na wszystkie druki wartościowe, 26 maja 1925 r. Władysław Grabski złożył Bankowi Polskiemu propozycję przekształcenia Państwowych Zakładów Graficznych w Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych (PWPW) jako spółkę akcyjną. W wyniku tej propozycji doszło do porozumienia miedzy ministrem skarbu i Bankiem Polskim9.

W tym dniu również rozpoczęła pracę specjalnie powołana Komisja Organizacyjna, której celem było ustalenie stosownych przedsięwzięć związanych z projektem przekształcania PZG w PWPW. Powołany Komitet Organizacyjny zakończył swe prace w dniu 8 lipca 1926 r. i już 10 lipca 1926 r. nastąpiło formalne powołanie do życia PWPW S.A. podlegającej Bankowi Polskiemu jako zakładu-drukarni papierów wartościowych drukowanych na papierze zabezpieczonym wytwarzanym we własnej papierni10. Warto wspomnieć, iż w bieżącym roku przypada okrągły jubileusz – 90. rocznica formalnego powołania do życia Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych S.A., biorąc jednak pod uwagę, że PWPW jest też pełnym sukcesorem działań PZG, jej tradycja sięga 97 lat.

Wprowadzone przez Grabskiego odpowiednie mechanizmy podatkowe pozwalały na sprawniejsze i efektywniejsze zasilanie kasy państwowej. Dzięki tym zabiegom rząd mógł wreszcie przeprowadzić reformę walutową, która siłą rzeczy wyrzuciła z rynku markę polską. Z dniem 1 lipca 1924 r. marka polska przestała być prawnym środkiem płatniczym w Rzeczypospolitej11 i nastała trwająca do dziś era złotego. Emitentem złotego został niezależny Bank Polski. Warto wspomnieć, iż dyrektorem PKKP a następnie BP był Stanisław Karpiński, którego głos w znacznej mierze przyczynił się do przywrócenia polskiej walucie jej pierwotnej nazwy „złotówka”.

Kiedy po roku 1925 urynkowiono złotego (do połowy lat dwudziestych waluta utrzymywała sztywny kurs), owe przystosowanie go do konkurencyjnego rynku europejskiego stało się bezpośrednim powodem dymisji rządu Władysława Grabskiego. Po stronie zasług premiera i jednocześnie ministra skarbu należy zapisać to, że dzięki pionierskiej reformie udało się przezwyciężyć w początkowych latach II Rzeczypospolitej zaistniały kryzys. Co więcej, do wybuchu II wojny światowej złoty był walutą stabilną i wymienialną. Po dymisji Grabski, będący historykiem i ekonomistą, poświęcił się pracy naukowej w warszawskiej Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW). Był rektorem tej uczelni w latach 1926–1928.


Fot. 8. Banknot o nominale 50 zł z datą 8 czerwca 1794 r. wydrukowany w Warszawie

Wcześniejszy rozdział historii złotego odnosi się do powstałego w 1815 roku Królestwa Polskiego, zwanego też Królestwem Kongresowym, które posiadało pewną odrębność określoną własną konstytucją.

Dzięki staraniom ministra przychodów i skarbu Ksawerego Druckiego-Lubeckiego i sekretarza stanu Stefana Grabowskiego, car Rosji Mikołaj I DEKRETEM Z DNIA 17/29 STYCZNIA 1828 R. ustanowił w Królestwie Polskim Bank Polski. Upoważnił jednocześnie tę instytucję do wprowadzania w obieg własnych biletów kasowych (z datą 1824)12, a także emitowania polskich biletów bankowych – pieniędzy papierowych „złotowych”. W 1830 r. Bank Polski, po wydrukowaniu jej w Fabryce Biletów Bankowych13, wypuścił w obieg walutę złotową z datą 1 maja 1830 r. Jakkolwiek druki dalej przypominały asygnaty rosyjskie, to ich projektantem był już polski artysta i główny grawer Banku Polskiego (Mennicy Warszawskiej) Jan Minheymer14. Kolejna planowana przez Bank Polski emisja wypadła już na okres powstania listopadowego, a bilet złotowy – banknot z umieszczonym dwupolowym herbem Rzeczypospolitej i Litwy uznany został za godzący w interesy Rosji (fot. 7).

Ta antyrosyjska interpretacja wizerunku banknotu spowodowała, że wkrótce po upadku powstania ukazało się postanowienie z 30 listopada 1831 r. o usunięciu z rynku tej waluty. Mimo to funkcjonowała ona jeszcze do czerwca 1832 r. Większość wycofanych z obiegu jednozłotówek spalono, tym samym odbierając Polakom ostatnią nadzieję i poczucie autonomii. Królestwo Polskie wskutek klęski, jaką poniosło powstanie utraciło swoją odrębność, zostało włączone do Cesarstwa Rosyjskiego jako jego integralna część. Tak więc rok 1831 stał się kolejną ważną, jednak tym razem smutną datą w historii złotego, przypominającą o jego zniszczeniu.

Ostatnia część tej złotówkowej epopei przenosi nas do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego i powstania kościuszkowskiego w 1794 r. W tym roku mija 222 rocznica wyemitowania pierwszych polskich pieniędzy papierowych, które miały wspomóc insurekcję kościuszkowską. Ich emisja została przygotowana w nadzwyczaj trudnych warunkach, w niezwykle krótkim okresie – około 70 dni, siłami krajowych specjalistów pod kierunkiem Andrzeja (Jędrzeja) Kapostasa (Kapostasza) przy współudziale Michała Grölla oraz Jana F. Zejdla. Jak stwierdził Kapostas, w ówczesnej Europie nie było w obrocie na rynku finansowym tak szybko wykonanych i równie dobrze zabezpieczonych przed fałszerstwem pieniędzy papierowych. Dodajmy, że do dziś nie stwierdzono istnienia sfałszowanych pieniędzy tej emisji.


Fot. 9. Banknot o nominale 4 zł z datą 4 września 1794 r. wydrukowany w Warszawie

W czasie trwania powstania wypuszczono w obieg banknoty o nominałach od 5 do 1000 złotych (fot. 8), jak również pieniądze papierowe zdawkowe: 5 i 10 groszy oraz 1 złoty i 4 złote (fot. 9).

Czas, w jakim powstały i wysoka jakość zabezpieczeń tych pierwszych polskich pieniędzy papierowych stawiały ich twórców w panteonie specjalistów najwyższej próby tamtej epoki. Możemy być dumni z tego powodu.

Złoty polski to pieniądz z bogatą tradycją. Nasz pieniądz narodowy, który nierzadko rodził się w bólach, a do jego powstania oraz istnienia przyczyniło się wielu znakomitych rodaków. Oby istniał jak najdłużej i dobrze nam służył. Jego historia przypomina też, już od ponad dwustu lat, o skomplikowanych dziejach naszego kraju.

Zygmunt K. Jagodziński


Źródła:
Borkowski T., Znaki pieniężne, Warszawa 1996.
Jagodziński Z.K., Papiernia PWPW w Warszawie (1919–1958), [w:] Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych S.A. 1919–2008, Warszawa 2010.
Jagodziński Z.K., Pierwsze polskie pieniądze papierowe, sposoby zabezpieczenia oraz ich twórcy, [w:] Krajowa Konferencja Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych S.A., Warszawa 1999.
Jagodziński Z.K., Z historii polskiego pieniądza papierowego, [w:] Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych S.A. 1919–2008, Warszawa 2010.
Kokociński L., Pieniądz papierowy na ziemiach polskich, Warszawa 2000.
Korzon T., Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta, t. III, Kraków–Warszawa 1897.
Miłczak C., Katalog polskich pieniędzy papierowych od 1794, Warszawa 2002.

1 Emisja tych banknotów o nominałach od ½ do 1000 marek polskich obowiązywała od 14 kwietnia 1917 r. do 30 listopada 1923 r. Banknoty te drukowano w Reichsdrukerei w Berlinie.
2 Ustawa z dnia 15 stycznia 1920 r. w przedmiocie ustanowienia marki polskiej prawnym środkiem płatniczym na całym obszarze Rzeczpospolitej (Dz.U z 1920 r. Nr 5, poz. 26). Data wejścia w życie: 14 stycznia 1920 r.
3 Dekret z 29 stycznia 1919 r. o Skarbie Narodowym powstałym z ofiar prywatnych (Dz. Pr. Nr 11, poz. 129).
4 Dekret w przedmiocie jednostki monetarnej waluty polskiej (Dz. U. z 1919 r. Nr 14, poz. 174).
5 Ustawa z dnia 28 lutego 1919 r. w sprawie nazwy waluty polskiej (Dz. U. z 1919 r. Nr 20, poz. 230).
6 Drukarnia Banque de France w Paryżu.
7 Drukarnia – Waterlow & Sons Limited, London.
8 Drukarnia B. Wierzbickiego i S-ki (ul. Chmielna 61), Zakłady Graficzne E. i dr K. Koziańskich w Warszawie (ul. Krakowskie Przedmieście 66), Tłocznie Władysława Łazarskiego (ul. Złota 7), Zakłady Straszewiczów (ul. Leszno 112) oraz Zakłady Graficzne „Biblioteka Polska” w Bydgoszczy (ul. Jagiellońska 20).
9 Udział Skarbu Państwa w tej spółce wyniósł 40% a Banku Polskiego 60%.
10 Papiernia PWPW S.A. zlokalizowana była w więzieniu mokotowskim w Warszawie, przy ul. Rakowieckiej.
11 Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 1924 r. o zmianie ustroju pieniężnego (Dz. U. z 1924 r. Nr 34, poz. 351.
12 Bilety kasowe drukowane były w St. Petersburgu na wzór asygnat rosyjskich.
13 Fabryka Biletów Bankowych – drukarnia Banku Polskiego, działała od 1826 r. Mieściła się w Warszawie przy ul. Elektoralnej (dawnej Rymarskiej). Banknot jednozłotowy drukowany był techniką litograficzną na papierze ze znakiem wodnym jednotonowym ciemnym, wytwarzanym w krajowej fabryce papieru w Jeziornie pod Warszawą. Po raz pierwszy też opatrzony został sygnaturą projektanta – Jana Minheymera.
14 Jan Minheymer (1808–1860) – grafik, sztycharz, rzeźbiarz i medalier. Był założycielem Zakładu Medali Gerlach i Meissner w Warszawie.

 

 



« powrót
Wydrukuj stronę Wersja do druku