PL|
Produkty i usługi
Wybierz stronę
Produkty i usługi O PWPW Nowe technologie Informacje i ogłoszenia Kontakt Newsletter top
Archiwum
Elektronika drukowana – szansą dla polskiej poligrafii

Wydział Mechatroniki Politechniki Warszawskiej, Instytut Technologii Materiałów Elektronicznych (ITME) i Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych S.A. biorą udział w projekcie, który może zrewolucjonizować poligrafię.

Polska znajduje się w europejskiej czołówce pod względem liczby przedsiębiorstw poligraficznych (por. ryc. 1). W latach 2009-2012 zaobserwowano dynamiczny wzrost produkcji sprzedanej wynoszący co najmniej 7,6% rocznie. Ogólnoświatowe tendencje dotyczące branży poligraficznej nie są już tak optymistyczne. Ogólnie obserwuje się zmniejszenie popytu na tradycyjne usługi poligraficzne, co spowodowane jest coraz mniejszym popytem na prasę, książki oraz na reklamy wydawane w formie tradycyjnej. Mimo tego, iż dla wielu użytkowników czytnik książek elektronicznych bądź tablet nie są w stanie zastąpić tekstu wydrukowanego na papierze, nowe media bez wątpienia zmieniają rzeczywistość i stają się konkurencyjne dla drukarni.


Ryc. 1. Rynek poligraficzny w Europie
Źródło: Raport KPMG, Rynek poligraficzny i opakowań z nadrukiem w Polsce, 2013.

Nowe media nie są jedynym konkurentem branży poligraficznej. Nie bez znaczenia jest również rozwój druku cyfrowego, który odbiera sporą część zleceń drukarniom tradycyjnym oraz konkurencja zagraniczna, która dzięki niższym kosztom produkcji jest w stanie realizować masowe zamówienia taniej niż rodzime firmy. Głównym czynnikiem napędzającym wzrost polskiego sektora poligraficznego jest właśnie eksport. W przypadku firm dużych i średnich stanowił on około 80% produkcji w roku 2012. Należy pamiętać, że koszt siły roboczej w Polsce stale rośnie i możliwe, że w perspektywie kilku lat może on mieć istotny wpływ na koszty produkcji poligrafii w Polsce, a zarazem na jej eksport. To prawda, że przesyłka zajmuje więcej czasu i drożej kosztuje, jednak nawet te aspekty często nie poprawiają pozycji lokalnych przedsiębiorców i klienci zdecydowani są na korzystanie z usług przedsiębiorców zlokalizowanych w znacznych odległościach. Szansą przemysłu rodzimego jest zapewnienie elastyczności i gotowości do błyskawicznego działania, a przede wszystkim nastawienie się na większą liczbę mniejszych zleceń ekspresowych. Przedsiębiorstwa poligraficzne aby przetrwać coraz częściej stają przed koniecznością zmiany profilu produkcji, w szczególności zwracają się ku sektorowi opakowań i etykiet, który jest w dobrej kondycji, jednak jego zapotrzebowanie nie jest przecież nieskończone. W Polsce ponad 65% firm świadczy usługi druku opakowań oraz etykiet i przewiduje się, że liczba ta będzie stale rosła. Dochodzimy do momentu, w którym konieczne staje się poszukiwanie nowych produktów, których wytworzenie nie wymagałoby drastycznych zmian w parku maszynowym oraz nie wiązało się z koniecznością inwestowania gigantycznych sum pieniędzy. Jednym z rozwiązań jest właśnie elektronika drukowana.

Nazwa „elektronika drukowana” (Printed Electronics) może się wydawać daleka od przemysłu poligraficznego. W tym artykule postaramy się Państwu przybliżyć na czym polega elektronika drukowana, jakie są najczęściej stosowane metody i materiały. Przedstawimy Państwu również przykłady zastosowań i spróbujemy nakreślić sytuacje, w których warto sięgnąć po możliwości tej technologii. Jest to bardzo ciekawa dziedzina, która może pomóc przedsiębiorstwom branży poligraficznej przetrwać, a nawet rozwinąć się i stworzyć nowe miejsca pracy w przemyśle innowacyjnym i proekologicznym.

CZYM JEST ELEKTRONIKA DRUKOWANA?


Ryc. 2. Wyświetlacz elektroluminescencyjny
Źródło: Wydział Mechatroniki Politechniki Warszawskiej, Instytut Technologii Materiałów Elektronicznych (ITME)1.

Technologie elektroniki drukowanej przeznaczone są przede wszystkim do funkcjonowania w normalnym środowisku produkcyjnym, niewymagającym specjalnych pomieszczeń o podwyższonej czystości. Jest to ogromna zaleta, gdyż nie wymagają one od producenta ogromnych nakładów finansowych w celu zapewnienia odpowiedniego środowiska technologicznego. Ponadto elektronika drukowana koncentruje się na metodach i materiałach niewymagających stosowania komór próżniowych i na procesach niskoenergetycznych, dzięki czemu koszty urządzeń czy produkcji są relatywnie niskie. Dzięki nowoczesnym materiałom wykluczono lub ograniczono również udział substancji szkodliwych oraz uzyskano niespotykane dotąd właściwości. Przykładowo do wykonania wyświetlacza elektroluminescencyjnego wystarczą odpowiednie pasty, sitodrukarka i suszarka (ryc. 2).

Elektronika drukowana umożliwia ekonomiczną produkcję masową elementów o mało i średnio skomplikowanych strukturach. Stosuje ona metody od wielu lat istniejące w przemyśle poligraficznym takie jak sitodruk, druk offsetowy, druk strumieniowy i inne. Tradycyjnymi metodami druku wytwarza się warstwy przewodzące, dielektryczne, luminescencyjne czy też czułe na różne oddziaływania fizyczne czy chemiczne. Została stworzona jako uzupełnienie elektroniki opartej na fotolitografii, gdyż skomplikowane elementy, takie jak procesory, niestety nie mogą być jeszcze drukowane. Przykładem współdziałania różnych technologii może być np. karta dostępu RFID (Radio Frequency Identification) przedstawiona na ryc. 3. Zawiera ona drukowane elementy, takie jak np. antena, ścieżki przewodzące czy pamięć, które połączone są z mikroprocesorem.


Ryc. 3. Karta dostępu RFID
Źródło: ILCO.

Elektronika drukowana jest przedmiotem badań naukowców z całego świata i każdego roku powstają tysiące publikacji na jej temat oraz prowadzonych jest wiele projektów mających na celu komercjalizację tej technologii. Wiele z nich zakończono już sukcesami w postaci wdrożeń. Autorzy wraz z naukowcami z Instytutu Technologii Materiałów Elektronicznych (ITME) i Polską Wytwórnią Papierów Wartościowych S.A. biorą udział w projekcie GRAFINKS mającym na celu opracowanie materiałów opartych na nanopłatkach grafenu do zastosowań w zabezpieczeniach dokumentów. W ramach projektu opracowywane są nowatorskie farby drukarskie, demonstratory oraz metody ich wytwarzania. Projekt finansowany jest z Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR) w ramach programu GRAFTECH.

MATERIAŁY I TECHNIKI DRUKU

1. Podłoża

Elektronika drukowana umożliwia wykonywanie elementów elektronicznych na bardzo zróżnicowanych podłożach, zarówno sztywnych jak i elastycznych. W większości przypadków od podłoży nie jest wymagana wygórowana wytrzymałość na wysokie temperatury. W zależności od zastosowanych atramentów i past możliwe jest drukowanie elektroniki i suszenie wykonanych warstw nawet w temperaturach około 50°C. Niskotemperaturowe procesy idealnie nadają się do produkcji elementów elektronicznych na podłożach polimerowych, a co się z tym łączy – umożliwiają wytwarzanie elektroniki elastycznej i przezroczystej (ryc. 4). Technologię elektroniki drukowanej można użyć również do podłoży papierowych, szkieł czy nawet tekstyliów (tekstronika). Najczęściej spotykanymi podłożami z tworzyw sztucznych są: poliwęglan (PC), politereftalan etylenu (PET), polinaftalen etylenu (PEN), poliaryloeterosulfon (PES), poliamidoimid (PAI), poliimid (PI, kapton).


Ryc. 4. Ścieżki na przezroczystym i elastycznym podłożu
Źródło: PARC grupa Xerox.

Istnieje szeroka gama podłoży, które można stosować do elektroniki drukowanej, jednak należy zwrócić uwagę na szereg właściwości i parametrów. Są to przede wszystkim: odpowiednia zwilżalność (wpływa znacząco na odwzorowanie kształtów), czystość (przede wszystkim odpowiednie odtłuszczenie i oczyszczenie z pyłów), kompatybilność z pastami i atramentami (należy pamiętać, iż rozpuszczalniki zawarte w pastach i atramentach mogą również powodować degradację materiału podłoża), temperatura mięknięcia, właściwości elektryczne, odpowiednia grubość (zbyt cienkie podłoża stanowią problem w przenoszeniu ich między poszczególnymi etapami linii produkcyjnej), chłonność, dla niektórych metod druku płaskość podłoża. Rodzaj podłoża może w dużym stopniu determinować właściwości reologiczne i materiały, które używane są w opracowywaniu past i atramentów drukarskich. Możliwe są dwa podejścia: dostosowywanie past i atramentów do podłoży, bądź dostosowywanie podłoży do past i atramentów. Dopuszczalny jest też szereg modyfikacji tego samego podłoża w celu uzyskania pożądanych właściwości – przy pomocy środków chemicznych, plazmy, łuku elektrycznego czy zabiegów termicznych – jednak są to zawsze dodatkowe procesy technologiczne zwiększające koszty i komplikujące produkcję. Znacznie korzystniejszym rozwiązaniem jest zadbanie o dostawę materiału posiadającego już pożądane właściwości.


Tabela 1. Przykłady materiałów stosowanych w elektronice drukowanej.

2. Pasty i atramenty dla elektroniki drukowanej

Wytwarzanie komponentów elektronicznych wymaga często zastosowania materiałów o bardzo różnych właściwościach elektrycznych i funkcyjnych. Istnieją już gotowe materiały przeznaczone do elektroniki drukowanej, a w przypadku braku na rynku materiału o pożądanych właściwościach można zlecić opracowanie odpowiednich kompozycji zespołom badawczym specjalizującym się w elektronice drukowanej, takim jak zespół prof. Małgorzaty Jakubowskiej z Wydziału Mechatroniki PW i Instytutu Technologii Materiałów Elektronicznych w Warszawie. Większość past i atramentów do elektroniki drukowanej oparta jest na nośnikach polimerowych zawierających fazę funkcjonalną, od którego zależą właściwości drukowanego materiału. Dodatkowo stosuje się środki wpływające na reologię czy utwardzanie się warstw. W tabeli 1 przedstawiono przykładowe materiały stosowane do różnych zastosowań.

3. Techniki druku

Technologia elektroniki drukowanej jest technologią addytywną, co oznacza, iż wymagane wzory uzyskiwane są poprzez nanoszenie materiału w postaci pasty lub atramentu na podłoże, a nie poprzez usuwanie zbędnego materiału wokół wzorów (jak np. podczas trawieniu). Do druku elementów i układów elektronicznych stosuje się znane z poligrafii techniki drukarskie, takie jak sitodruk i druk strumieniowy (ink-jet), zaliczane do grupy druku arkuszowego (sheet-fed), a także offset, fleksografię i rotograwiurę z grupy druku zwojowego (roll-to-roll). Orientacyjne parametry technik druku stosowanych w elektronice drukowanej zestawiono w tabeli 2.


Tabela 2. Zestawienie parametrów technik druku stosowanych w elektronice drukowanej


Ryc. 5. Różnice między odcinkiem linii prostej w poligrafii (a) i w elektronice drukowanej (b) – obrazy z profilometru optycznego.

Techniki te wymagają modyfikacji parametrów procesu poprawiających rozdzielczośćdruku. W przypadku wydruków piśmienniczych czy obrazów artystycznych wystarczający jest druk z rozdzielczością 20µm przez ograniczone możliwości percepcyjne wzroku ludzkiego. Jednakże w przypadku elektroniki drukowanej wysoka skala integracji obwodów wymaga większej dokładności druku, z rozdzielczością linii nawet poniżej 10µm2. Powyższy problem został zilustrowany na ryc. 5.

PRZYKŁADY DRUKOWANYCH ELEMENTÓW ELEKTRONICZNYCH


Ryc. 6. Pasywna etykieta RFID
Źródło: Avery Dennison.

Systemy identyfikacji radiowej RFID

Systemy identyfikacji radiowej RFID są jednymi z najpopularniejszych zastosowań elektroniki drukowanej. Służą one do bezprzewodowej identyfikacji radiowej obiektów poprzez transmisję fal o częstotliwościach radiowych. Systemy te składają się z dwóch elementów: czytnika i etykiety. Etykieta bardzo często zawiera elementy elektroniki drukowanej (ścieżki przewodzące oraz antenę, której celem jest emisja fali radiowej w kierunku czytnika). Antena w etykiecie zespolona jest z układem scalonym zwierającym układy umożliwiające komunikację oraz z pamięcią (która może być drukowana), w której można zakodować żądaną informację. Etykiety mogą być pasywne, wtedy korzystają z energii zewnętrznego pola elektromagnetycznego pochodzącego z czytnika (ryc. 6), lub aktywne, gdy zawierają baterię, którą można również wydrukować dzięki technologii elektroniki drukowanej. W zależności od częstotliwości pracy, systemy RFID mogą działać na odległościach od kilku cm (dla częstotliwości 125 kHz) do kilku metrów (dla częstotliwości powyżej 1 GHz). Rozwój drukowanych systemów kodowych RFID rozpoczął się od systemów o niskiej funkcjonalności (ochrona marek firmowych i identyfikowanie), ale stosunkowo szybko przekształcił się w zamknięte systemy identyfikacji wykorzystywane dla potrzeb logistyki. W dalszej perspektywie etykiety RFID będą odpowiadały parametrom elektronicznego kodu produktu (Electronic Produkt Code), który umożliwi identyfikację na poziomie jednostkowych wyrobów masowej produkcji. Względnie wysoka cena etykiet RFID stanowi obecnie przeszkodę dla wielu wdrożeń. Zastosowanie wielkoformatowych technik drukarskich umożliwi redukcję kosztów wytwarzania, dzięki czemu cena identyfikatora według szacunków IDTechEx powinna w 2016 roku spaść poniżej 1 eurocenta3.


Ryc. 7. Struktura elektroluminescencyjna wydrukowana na banknocie
Źródło: Wydział Mechatroniki Politechniki Warszawskiej, Instytut Technologii Materiałów Elektronicznych, Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych.

Struktury elektroluminescencyjne

Struktury elektroluminescencyjne mogą być drukowane na zróżnicowanych podłożach płaskich oraz o bardziej skomplikowanych kształtach. Na ryc. 7 przedstawiono strukturę elektroluminescencyjną wykonaną na banknocie w efekcie badań prowadzonych w ramach projektu GRAFINKS, jednego z tematów programu NCBIR GRAF-TECH. Struktura ta przypomina budową kondensator foliowy, w którym między okładkami umieszczono materiał elektroluminescencyjny, tzw. luminofor. Światło emitowane jest przez luminofor w wyniku zmieniającego się pola elektrycznego. Możliwe jest wykonywanie wyświetlaczy świecących różnymi kolorami – zależy to od użytego luminoforu. Wyświetlacze charakteryzują się wysoką odpornością na zginanie oraz gwałtowane zmiany temperaturowe.

 


Ryc. 8. Drukowana pamięć z rolki
Źródło: Thinfilm.

Pamięci

Drukowane pamięci o małej pojemności (ryc. 8) stosowane są głównie w prostych układach identyfikacji, a także w inteligentnych etykietach. Produkowane w tej technologii są również pamięci o dużej pojemności, jak NVRAM (Nonvolatile Random Access Memories), jednak jest to już dużo bardziej skomplikowane technologicznie.

 


Ryc. 9. Elastyczne drukowane ogniwo fotowoltaiczne
Źródło: Nanosolar Inc.

Ogniwa fotowoltaiczne

Drukowane ogniwa fotowoltaiczne (ryc. 9), podobnie jak struktury elektroluminescencyjne są przykładem drukowanego układu wielkoformatowego. Ogniwa drukowane zwiększają swoje wydajności, a dzięki niskiej cenie mogą być alternatywą dla ogniw wytwarzanych na podłożach krzemowych. Badane są różne konstrukcje polimerowych ogniw, np. poprzez zastosowanie kompozytu zawierającego nanorurki węglowe zawieszone w polioktyltiofenie (POT)4. Możliwy jest już druk ogniw słonecznych na bazie dostępnych komercyjnie materiałów do sitodruku5. Niemniej jednak wciąż niezbędne jest prowadzenie intensywnych badań nad materiałami i technologią w celu zwiększenia sprawności ogniw fotowoltaicznych i to nie tylko tych drukowanych, ale także wykonanych w technologii krzemowej.

Tranzystory organiczne

Tranzystory są podstawowym elementem współczesnych układów elektronicznych. Prowadzone są intensywne badania nad drukiem tranzystorów, a przede wszystkim nad drukiem polowych tranzystorów organicznych OFET (Organic Field-Effect Transistor) oraz tranzystorów cienkowarstwowych OTFT (Organic Thin-Film Transistor)6 Rozwiązanie konstrukcyjne typowego organicznego tranzystora polowego OFET przedstawiono na ryc.10. Zastosowanie materiałów organicznych umożliwi wytwarzanie tranzystorów dla elektroniki elastycznej i przezroczystej.


Ryc. 10. Schemat drukowanego tranzystora OFET


Ryc. 11. Elastyczna drukowana bateria
Źródło: Enfucell oy.

Baterie i kondensatory

Baterie (ryc. 11) i kondensatory drukowane stanowią ciekawe rozwiązanie do zastosowania w drukowanych układach elektronicznych oraz dla inteligentnych ubrań. Prace nad wytworzeniem tego rodzaju struktur charakteryzujących się parametrami wystarczającymi do praktycznych zastosowań są obecnie w początkowej fazie7. Duże nadzieje na rozwój drukowanych elementów magazynujących energię dają badania nad superkondensatorami, w tym z użyciem grafenu.

Czujniki i systemy czujnikowe

Drukowane czujniki to przede wszystkim czujniki temperatury8, nacisku9, czujniki fotodiodowe10. Zaawansowane są prace nad produkcją czujników do analiz chemicznych i biologicznych, w tym enzymów i DNA11. Planuje się łączenie tego rodzaju czujników w systemy wbudowywane w podłoża, tworząc w ten sposób inteligentne systemy czujnikowe.

Na ryc. 12 przedstawiono drukowany bioczujnik przeznaczony do oznaczania mocznika. Czujnik posiada warstwę ureazy, która jest enzymem katalizującym hydrolizę mocznika. Enzym powoduje rozkład mocznika na amoniak i dwutlenek węgla. Warstwa tlenku rutenu zmienia rezystancję pod wpływem kontaktu z amoniakiem. Czujnik może być zastosowany w medycynie do ilościowego oznaczania mocznika we krwi i w moczu.


Ryc. 12. Czujnik ureazy12.

Elektronika drukowana umożliwia również wytwarzanie w pełni drukowanych, bezprzewodowych etykiet służących do detekcji wilgotności na podłożach sztywnych (ryc. 13) oraz elastycznych13. Czujnik połączony jest z układem scalonym, który umożliwia komunikację radiową z urządzeniami odbiorczymi.


Ryc. 13. Czujnik wilgotności wyprodukowany całkowicie w technologii elektroniki drukowanej
Źródło: Laboratory of Organic Electronics, Linköping University.


Ryc. 14. Tekstroniczny czujnik temperatury
Źródło: Katedra Przyrządów Półprzewodnikowych i Optoelektronicznych Politechniki Łódzkiej, Wydział Mechatroniki Politechniki Warszawskiej, Instytut Technologii Materiałów Elektronicznych.

Czujnik temperatury wytworzony na włóknach14 przedstawiony na ryc. 14 jest przykładem możliwości integracji elektroniki z tekstyliami, tzw. tekstroniki. Zaprezentowany tu czujnik został wytworzony z użyciem pasty na bazie nanorurek węglowych. Rezystancja czujnika maleje wraz ze wzrostem temperatury liniowo, co może być łatwo odczytane za pomocą prostych elektronicznych układów zewnętrznych. Czujnik charakteryzuje się bardzo wysoką odpornością na zginanie.


Ryc. 15. Drukowany czujnik nacisku
Źródło: Wydział Mechatroniki Politechniki Warszawskiej, Instytut Technologii Materiałów Elektronicznych15.

Drukowany czujnik nacisku został opracowany przez zespół prof. M. Jakubowskiej z Wydziału Mechatroniki PW i ITME (ryc. 15). Czujnik został w całości wykonany technikami drukarskimi, a dokładnie za pomocą sitodruku. Specjalnie do tego zastosowania opracowano komplet past drukarskich. Wykorzystuje on zjawisko zmiany rezystancji kontaktowej na granicy dwóch warstw rezystywnych, pod wpływem działania siły mechanicznej. Materiałem rezystywnym są w tym przypadku nanopłatki grafenu, jednak wykonano również sensory z użyciem nanorurek węglowych. W zakresie sił nacisku od 0N do 110N rezystancja czujnika maleje od 4000Ω do 500Ω dla czujnika grafenowego, a rezystancja czujnika z nanorurkami węglowymi od 600Ω do 10Ω. Czujniki grafenowe wykazują znacznie wyższe rozdzielczości pomiarowe. Czujniki charakteryzują się elastycznością, niskim kosztem produkcji oraz dużą wytrzymałością mechaniczną. Czujnik może być wykorzystany do sprawdzania obecności człowieka, np. w fotelu lub do stworzenia maty czujników do badania nacisku wywieranego przez ludzi i przedmioty na podłoża. Może być również wykorzystany do monitoringu obciążeń, a także do stworzenia czujników w inteligentnej rękawicy.

Klawiatury

Elektronika drukowana umożliwia między innymi produkcję ultracienkich klawiatur Bluetooth o grubości poniżej 0,5 mm, takich jak klawiatura przedstawiona na ryc. 16. Klawiatura ta jest idealnym przykładem połączenia technologii elektroniki drukowanej, w której zostały wykonane ścieżki przewodzące z układami mikroprocesorowymi wyprodukowanymi w technologii krzemowej. Producenci zamierzają umieścić klawiaturę w etui do tabletu.


Ryc. 16. Ultracienka drukowana klawiatura
Źródło: Cambridge Silicon Radio (CSR plc), Atmel, Conductive Inkjet Technology (CIT).


Ryc. 17. Inteligentna etykieta
Źródło: Thinfilm.

Inteligentne etykiety

Na ryc. 17 przedstawiono inteligentną etykietę. Inteligentne etykiety są wyposażone w wyświetlacz np. elektro-chromatyczny oraz drukowane elementy: termistor, pamięć, układ logiczny i ścieżki przewodzące. Etykieta rejestruje przekroczenie danej temperatury w pamięci, co może być później odczytane przy pomocy stacji dokującej dostarczającej etykiecie zasilanie. Tego typu etykiety mogą być stosowane w celu monitorowania warunków transportu produktów farmaceutycznych lub innych produktów wymagających specjalnych temperatur do zachowania świeżości. Etykietę wykonano na przezroczystej i elastycznej folii poliestrowej. Norweska firma Thinfilm specjalizująca się w elektronice drukowanej wraz z Bemis Company już pracują nad wprowadzeniem podobnych etykiet do produkcji w ramach Bemis Intelligent Packaging Platform.

PODSUMOWANIE

Powyższy opis przykładowych zastosowań oraz technologii elektroniki drukowanej to tylko krótki szkic mający na celu zaprezentowanie jej możliwości. Podsumowując, warto pamiętać, iż jest to technologia, która może stać się wyjątkowo interesująca dla przemysłu poligraficznego, gdyż po dokonaniu pewnych badań i modyfikacji możliwe jest przystosowanie istniejącego parku technologicznego do wytwarzania zupełnie nowych produktów. Elektronika drukowana jest idealna do masowej produkcji i nie wymaga stosowania rygorystycznych warunków technologicznych. Ponadto technologia ta sprzyja ogólnoeuropejskim dążeniom do rozwoju proekologicznego przemysłu lekkiego. Każdego roku powstają materiały, które umożliwiają druk nowych elementów elektronicznych, zarówno o lepszych parametrach jak i o rosnącej funkcjonalności.

Grzegorz Wróblewski, Marcin Słoma, Daniel Janczak, Małgorzata Jakubowska


1 G. Wróblewski, D. Janczak, Screen printed, transparent, and flexible electrodes based on graphene nanoplatelet pastes, 2012, p. 84541E.
2 M. Słoma, Opracowanie technologii i badania właściwości kompozytów polimerowych z nanorurkami węglowymi i ich zastosowania, doktorat, Wydział Mechatroniki, Politechnika Warszawska, Warszawa 2011.
3 P. Harrop, R. Das, Printed and Chipless RFID Forecasts, Technologies & Players 2011–2021, IDTechEx, 2010.
4 B.J. Landi, S.L. Castro, H.J. Ruf, C.M. Evans, S.G. Bailey, R.P. Raffaelle, CdSe quantum dot-single wall carbon nanotube complexes for polymeric solar cells, „Solar Energy Materials and Solar Cells”, 5/2005, vol. 87, p. 733–746.
5 A. Ebong, E. Addo, Investigation of the dependence of a screen-printed solar cell open circuit voltage on the al paste composition, Photovoltaic Specialists Conference (PVSC), 38th IEEE, 2012, p. 002149–002152.
6 T. Kushida, T. Nagase, H. Naito, Air-mediated self-organization of polymer semiconductors for high-performance solution-processable organic transistors, „Applied Physics Letters” 2011, vol. 98, p. 063304–063304-3; S.J. Kang, B. Kim, K.S. Kim, Y. Zhao, Z.Y. Chen, G.H. Lee et al., Inking Elastomeric Stamps with Micro-Patterned, Single Layer Graphene to Create High-Performance OFETs, „Advanced Materials”, Aug 2011, vol. 23, p. 3531 i n.
7 L. Hu, J.W. Choi, Y. Yang, S. Jeong, F. La Mantia, L.-F. Cui et al., Highly conductive paper for energy-storage devices, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, December 7, 2009; V.L. Pushparaj, M.M. Shaijumon, A. Kumar, S. Murugesan, L. Ci, R. Vajtai et al., Flexible energy storage devices based on nanocomposite paper, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, August 21, 2007, vol. 104, p. 13574–13577.
8 M. Sibiński, M. Jakubowska, M. Słoma, Flexible Temperature Sensors on Fibers, „Sensors” 2010, vol. 10, p. 7934–7946.
9 D. Janczak, G. Wróblewski, Screen printed resistive pressure sensors fabricated from polymer composites with graphene nanoplatelets, [w:] XIV International PhD Workshop OWD 2012, Wisła 2012, p. 171–175.
10 T.A. Ford, H. Ohkita, S. Cook, J.R. Durrant, N.C. Greenham, Direct observation of intersystem crossing in charge-pair states in polyfluorene polymer blends, „Chemical Physics Letters”, 3/20/2008, vol. 454, p. 237–241.
11 R. Ren, C. Leng, S. Zhang, A chronocoulometric DNA sensor based on screen-printed electrode doped with ionic liquid and polyaniline nanotubes, "Biosens Bioelectron”, May 15 2010, vol. 25, p. 2089–2094.
12 I. Wyżkiewicz, Mikromoduły do analizy chemicznej wytwarzane technologią grubowarstwową, doktorat, Wydział Chemiczny, Politechnika Warszawska, Warszawa 2009.
13 X. Wang, O. Larsson, D. Platt, S. Nordlinder, I. Engquist, M. Berggren et al., An all-printed wireless humidity sensor label, „Sensors and Actuators B: Chemical”, 5/20/2012, vol. 166–167, p. 556–561.
14 M. Sibiński, M. Jakubowska, M. Słoma, op. cit.
15 M.S.M. Jakubowska, A. Młożniak, D. Janczak, G. Wróblewski, K. Lenkiewicz, Investigation of screen printed thick film layers based on graphene nanoplatelets, „Monographs of Tele & Radio Research Institute” 2012.


« powrót
Wydrukuj stronę Wersja do druku